यंदा पावसाने महाराष्ट्राला मोठा धोका दिला आहे. ग्रामीण भागात शेतकरी विहिरीतले पाणी आटल्याने हवालदिल आहे तर शहरी भागात मुंबई, पुणे, नागपूर, नाशिक सारख्या मोठ्या शहरांमध्ये धरणातील पाणीसाठा वेगाने खाली येत आहे. सरकारने 265 तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर केला आहे पण खरी भीती आता पुढच्या 6 महिन्यांची आहे. एप्रिल मे महिन्यात शहरांमध्ये पाणीकपात लागू होऊ नये म्हणून आत्तापासूनच पाण्याचे नियोजन करणे गरजेचे आहे.
गाव आणि शहर दोन्ही ठिकाणी एकच चित्र
गावात पिण्याच्या पाण्यासाठी टँकर सुरू झाले आहेत. पण शहरातही परिस्थिती वेगळी नाही. पुण्यातील खडकवासला धरणसाखळीत गेल्या वर्षीच्या तुलनेत 20 टक्के कमी पाणी आहे. मुंबईला पाणी पुरवणाऱ्या सात तलावांमध्ये 75 टक्केच साठा आहे, जो दरवर्षी 90 टक्क्यांच्या वर असतो. नाशिकला गंगापूर धरणाने तळ गाठला आहे. म्हणजेच ग्रामीण भागापाठोपाठ शहरी भागाचाही घसा कोरडा पडण्याची शक्यता आहे. जर आत्ताच पाणी जपून वापरले नाही तर फेब्रुवारीनंतर अनेक शहरांमध्ये एक दिवसाआड किंवा दोन दिवसाआड पाणी येण्याची वेळ येईल.
शहरी भागासाठी पाणी वाचवण्याचे 7 सोपे पण प्रभावी पर्याय
शहरात एका व्यक्तीला रोज सरासरी 150 ते 200 लिटर पाणी लागते. पण आपल्या काही सवयी बदलल्या तर हेच पाणी 100 लिटरवर आणता येऊ शकते.
1. फ्लश नाही, बादलीचा वापर करा
शहरातील घरांमध्ये फ्लशमुळे सर्वात जास्त पाणी वाया जाते. एका वेळी फ्लश केल्यावर 10 ते 12 लिटर पाणी जाते. त्याऐवजी बादलीने काम भागवल्यास 3 ते 4 लिटर पाण्यात काम होते. शक्य असेल तर ड्युअल फ्लश सिस्टम बसवून घ्या.
2. वॉशिंग मशीन आणि गाडी धुणे यावर नियंत्रण
रोज कपडे धुण्याऐवजी आठवड्यातून दोन वेळा मशीन लावा. गाडी रोज पाईपने धुण्याऐवजी ओल्या कपड्याने पुसून घ्या. एका कारला पाईपने धुतल्यास 100 लिटर पाणी जाते, पुसल्यास फक्त 10 लिटर लागते.
3. सोसायटीत रेन वॉटर हार्वेस्टिंग सक्तीने सुरू करा
मुंबई आणि पुणे महानगरपालिकेने 1000 चौ फूट पेक्षा मोठ्या सोसायट्यांना रेन वॉटर हार्वेस्टिंग बंधनकारक केले आहे पण 70 टक्के ठिकाणी ते बंद पडले आहे. आत्तापासूनच त्याची साफसफाई करा. ऑक्टोबरमध्ये होणाऱ्या थोड्याफार पावसाचे पाणीही जमिनीत जिरवल्यास उन्हाळ्यात विहिरी आणि बोअरवेलची पातळी टिकून राहते.
4. ग्रे वॉटरचा पुनर्वापर करा
बाथरूममधून आणि वॉशिंग मशीनमधून निघणारे पाणी थेट नाल्यात सोडू नका. सोसायटीमध्ये छोटा फिल्टर प्लांट बसवून तेच पाणी बागेला आणि टॉयलेट फ्लशसाठी वापरता येते. पुण्यातील काही नवीन सोसायट्यांनी यामुळे 30 टक्के पाणी वाचवले आहे.
5. नळाला एरेटर लावा
100 ते 200 रुपयात मिळणारा एरेटर नळावर लावल्यास पाण्याचा प्रवाह निम्मा होतो पण दाब तोच राहतो. हात धुणे, भांडी धुणे यासाठी हा अतिशय उपयुक्त पर्याय आहे. एका घरात महिन्याला 1000 लिटर पाणी यामुळे वाचू शकते.
6. किचनमधील पाणी जपून वापरा
भाजी धुतलेले पाणी फेकून न देता झाडांना घाला. आर ओ मधून निघणारे वेस्ट पाणी वेगळे जमा करून फरशी पुसण्यासाठी वापरा. एका आर ओ मधून दिवसाला 15 लिटर पाणी वाया जाते.
7. सोसायटीच्या लेव्हलवर वॉटर ऑडिट करा
सोसायटीने महिन्यातून एकदा वॉटर मीटर तपासावे. कुठे गळती आहे का, टेरेसवरील टाकी भरून वाहून जाते का यावर लक्ष ठेवावे. अनेक सोसायट्यांमध्ये टाकी भरल्यावर 10 ते 15 मिनिटे पाणी वाया जाते. ऑटोमॅटिक लेव्हल कंट्रोलर बसवणे हा यावरचा सर्वात स्वस्त उपाय आहे.
आत्तापासूनच सोय कशी करावी
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे पाणी ही आता भविष्यातील गोष्ट राहिलेली नाही, तो आत्ताचा प्रश्न आहे. घरात प्रत्येकाने दिवसाला आपण किती पाणी वापरतो याची नोंद एक आठवडा ठेवावी. त्यानंतर कुठे पाणी वाया जाते हे लगेच लक्षात येईल.
गावात शेततळे, बांधबंदिस्ती आणि विहीर पुनर्भरण हे उपाय आहेत तर शहरात प्रत्येक इमारतीने स्वतःचे पाणी स्वतः जिरवणे आणि पुनर्वापरणे हाच एकमेव उपाय आहे. सरकार टँकरने पाणी देईल पण टँकरची क्षमता मर्यादित आहे. जर नागरिकांनीच आत्तापासून पाणी काटकसरीने वापरायला सुरुवात केली नाही तर पुढील उन्हाळा हा महाराष्ट्रासाठी आतापर्यंतचा सगळ्यात कठीण उन्हाळा ठरू शकतो.