विदेश : स्वीडनच्या कॅरोलिन्स्का इन्स्टिट्यूटने 2026 चा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार जाहीर केला. अमेरिकेचे कार्ल डेसेरोथ आणि जर्मनीचे पीटर हेगमन आणि जॉर्ज नेगेल यांना हा पुरस्कार मिळाला आहे. तिघांना 12 मिलियन स्वीडिश क्रोना म्हणजेच 1.2 मिलियन डॉलरची रक्कम विभागून मिळणार आहे.
लाइट-गेटेड आयन चॅनल आणि ऑप्टोजेनेटिक्स या शोधासाठी हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. हे तंत्रज्ञान मेंदूच्या एका पेशीला प्रकाशाच्या मदतीने चालू बंद करण्याची क्षमता देते. जर्मन शास्त्रज्ञांनी शेवाळामध्ये असलेले चॅनलरोडोप्सिन नावाचे प्रोटीन शोधले. हे प्रोटीन प्रकाशाला प्रतिसाद देते. अमेरिकन शास्त्रज्ञ कार्ल डेसेरोथ यांनी हे प्रोटीन मज्जापेशींमध्ये टाकून त्याला लाइट स्विच बनवले. यामुळे मेंदूच्या कार्याचा अभ्यास करणे सोपे झाले.
या तंत्रज्ञानाचा वापर जगभरातील प्रयोगशाळांमध्ये केला जात आहे. 2021 मध्ये या पद्धतीने अंध व्यक्तीला अंशतः दृष्टी परत मिळाली होती. भविष्यात पार्किन्सन, नैराश्य आणि दृष्टीदोष यावर उपचारासाठी या तंत्रज्ञानाचा उपयोग होणार आहे. फ्रान्सिस क्रिक यांनी 1979 मध्ये सांगितले होते की मेंदू समजून घेण्यासाठी प्रकाश हा सर्वोत्तम मार्ग असेल. 40 वर्षांनंतर त्यांचे स्वप्न या तीन शास्त्रज्ञांनी पूर्ण केले. त्यामुळे न्यूरोसायन्समध्ये नव्या युगाची सुरुवात झाली आहे असे नोबेल समितीने म्हटले आहे.
हे तंत्रज्ञान म्हणजे मेंदूच्या रहस्यांची किल्ली आहे. या पद्धतीमुळे जिवंत मेंदूतील एका पेशीची हालचाल प्रकाशाने चालू किंवा बंद करता येते. यामुळे कोणती पेशी कोणत्या कामासाठी जबाबदार आहे, हे मॅप करणे शक्य झाले आहे.
या शोधाची सुरुवात 1990 च्या दशकात झाली. जर्मन शास्त्रज्ञ पीटर हेगमन यांनी क्लॅमिडोमोनास नावाच्या एकपेशीय शेवाळाचा अभ्यास केला. हे शेवाळ प्रकाशाकडे कसे जाते, याचा त्यांनी शोध घेतला. त्यानंतर जॉर्ज नेगेल यांनी बेडकाच्या अंड्यात शेवाळाचे जनुक टाकून चॅनलरोडोप्सिन-2 नावाचे प्रकाशाला प्रतिसाद देणारे प्रोटीन शोधले. 2003 मध्ये त्यांनी हे प्रोटीन मानवी पेशीत टाकल्यावर प्रकाशाने विजेचा झटका निर्माण होतो, हे सिद्ध केले. 2005 मध्ये अमेरिकेचे कार्ल डेसेरोथ यांनी स्टॅनफोर्ड विद्यापीठात उंदराच्या मेंदूच्या पेशीत हे तंत्रज्ञान यशस्वी करून दाखवले आणि 2006 मध्ये याला ऑप्टोजेनेटिक्स हे नाव देण्यात आले.
2021 मध्ये पहिल्यांदाच रेटिनायटिस पिगमेंटोसा नावाच्या आजाराने अंध झालेल्या एका रुग्णाला या तंत्रज्ञानाने अंशतः दृष्टी परत मिळाली. जगात अशा प्रकारचे 20 लाख रुग्ण आहेत. यामुळे आठवणी, भावना, भीती आणि पार्किन्सन, नैराश्य यांसारख्या मानसिक आजारांवर संशोधनाला नवी दिशा मिळाली आहे. फ्रान्सिस क्रिक यांनी 1979 मध्येच भाकीत केले होते की, मेंदूचा अभ्यास करण्यासाठी प्रकाश हा आदर्श सिग्नल असेल.