महाराष्ट्राला देवभूमी म्हटले जाते आणि या देवभूमीचे आराध्य दैवत म्हणजे गणपती बाप्पा. महाराष्ट्रात गणपतीची अशी आठ ठिकाणे आहेत जिथे गणपती स्वयंभू म्हणजे स्वतःहून प्रकट झाला आहे. या आठ गणपतींना अष्टविनायक म्हणतात. अष्टविनायक यात्रा केल्याने जीवनातील सर्व विघ्ने दूर होतात आणि मनोकामना पूर्ण होते अशी श्रद्धा आहे. ही यात्रा केवळ फिरणे नाही तर एक अध्यात्मिक साधना आहे.
अष्टविनायक यात्रा करण्याचा योग्य क्रम शास्त्रात सांगितला आहे. ही यात्रा मोरगावच्या मयूरेश्वर पासून सुरू होते आणि पुन्हा मोरगावलाच संपते. या यात्रेचा क्रम पुढीलप्रमाणे आहे.
हा अष्टविनायकातील पहिला गणपती. पुण्यापासून 80 किलोमीटर अंतरावर मोरगाव आहे. इथे गणपतीने सिंधू नावाच्या राक्षसाचा वध करण्यासाठी मोरावर बसून युद्ध केले होते. म्हणून याला मयूरेश्वर म्हणतात. हे मंदिर काळ्या दगडापासून बनले आहे आणि मंदिराच्या चारही बाजूला चार दरवाजे आहेत. हे मंदिर पेशवेकालीन आहे.
अहमदनगर जिल्ह्यात भीमा नदीच्या काठावर हा गणपती आहे. असे म्हणतात की विष्णूने सिद्धी प्राप्त करण्यासाठी इथे गणपतीची तपश्चर्या केली होती. त्यामुळे याला सिद्धिविनायक म्हणतात. हा एकमेव गणपती आहे ज्याची सोंड उजव्या बाजूला आहे. त्यामुळे हा खूप जागृत आणि कडक मानला जातो. इथे प्रदक्षिणा घालण्यासाठी डोंगराला फेरी मारावी लागते.
रायगड जिल्ह्यातील पाली येथे हा गणपती आहे. हा एकमेव गणपती आहे जो आपल्या भक्ताच्या नावाने ओळखला जातो. बल्लाळ नावाचा एक लहान मुलगा गणपतीचा खूप मोठा भक्त होता. त्याच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन गणपतीने त्याला दर्शन दिले आणि मी तुझ्या नावाने ओळखला जाईल असा वर दिला. येथील मूर्ती हिरे जडित आहे आणि सिंहासनावर बसलेली आहे.
खालापूर जवळ महाड येथे हा गणपती आहे. येथील मूर्ती स्वयंभू आहे आणि मंदिरात सतत दिवा लागतो. अशी कथा आहे की एका ऋषीच्या शापामुळे एका राजकन्येला कुष्ठरोग झाला होता. तिने या गणपतीची आराधना केली आणि ती बरी झाली. गणपतीने तिला वर दिला म्हणून याचे नाव वरदविनायक पडले. येथे येणाऱ्या भक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
पुण्याजवळ थेऊर येथे हा गणपती आहे. अशी आख्यायिका आहे की गणाने राजा अभिजीत कडून चिंतामणी नावाचे रत्न चोरले होते. त्या गणाचा वध करण्यासाठी गणपतीने येथे अवतार घेतला. हे रत्न परत मिळाल्यावर ऋषी कपिल यांनी गणपतीला चिंतामणी हे नाव दिले. चिंता दूर करणारा म्हणून या गणपतीची ख्याती आहे.
पुण्याच्या जुन्नर तालुक्यात लेण्याद्री डोंगरावर हा गणपती आहे. हा अष्टविनायकातील एकमेव गणपती आहे जो डोंगरातील लेणीमध्ये आहे. पार्वतीने पुत्र प्राप्तीसाठी 12 वर्षे तपश्चर्या केली होती. तेव्हा गणपती तिचा पुत्र म्हणून जन्माला आला. पार्वती म्हणजे गिरिजा, तिचा आत्मज म्हणजे गिरिजात्मक. येथे जाण्यासाठी 283 पायऱ्या चढाव्या लागतात.
जुन्नर मधील ओझर येथे हा गणपती आहे. येथे गणपतीने विघ्नासुर नावाच्या राक्षसाचा वध केला होता. हा राक्षस सर्व यज्ञांमध्ये विघ्न आणायचा. म्हणून गणपतीने त्याचा वध करून जगाला विघ्नमुक्त केले. म्हणून याचे नाव विघ्नेश्वर पडले. येथील मूर्ती पूर्वाभिमुख आहे आणि डोळ्यांमध्ये हिरे आहेत.
अष्टविनायकातील शेवटचा गणपती म्हणजे रांजणगावचा महागणपती. असे म्हणतात की त्रिपुरासुर नावाच्या राक्षसाचा वध करण्यासाठी शंकराने या गणपतीची पूजा केली होती. त्रिपुरासुर खूप शक्तिशाली होता, त्याला हरवण्यासाठी शंकराला या महागणपतीची मदत घ्यावी लागली. म्हणून हा सर्वात शक्तिशाली मानला जातो.
अष्टविनायक यात्रा ही फक्त आठ मंदिरे पाहणे नाही. मानवी शरीरात आठ चक्रे असतात आणि ही आठ मंदिरे त्या आठ चक्रांचे प्रतीक मानली जातात. ही यात्रा पूर्ण केल्याने शरीरातील सर्व चक्रे जागृत होतात. तसेच गणपती हा बुद्धीचा देव आहे, त्यामुळे या यात्रेने बुद्धी शुद्ध होते. शास्त्रानुसार अष्टविनायक यात्रा एका दिवसात पूर्ण करू नये. ती दोन ते तीन दिवसात मन शांत ठेवून करावी. यात्रेची सुरुवात मोरगाव पासून करून रांजणगावला संपवून पुन्हा मोरगावला जाऊन दर्शन घ्यावे, तेव्हाच यात्रा पूर्ण होते असे मानले जाते.