हिंदू धर्मात एकादशीला खूप महत्त्व आहे. महिन्यात दोन एकादशी येतात. अनेक लोक या दिवशी कडक उपवास करतात. पण तुम्ही पाहिले असेल की एकादशीला घरात तांदूळ शिजवला जात नाही, भात खाल्ला जात नाही. अगदी उपवास नसलेले लोक सुद्धा या दिवशी चुकूनही भात खात नाहीत. असे का, यामागे फक्त धार्मिक कारण नाही तर वैज्ञानिक कारण सुद्धा आहे.
पौराणिक कथेनुसार एकदा महर्षी मेधा यांनी आपल्या तपोबलाने एका राक्षसीला मारले. त्या राक्षसीचे नाव मुर होते. त्या राक्षसीच्या शरीराचे तुकडे पृथ्वीवर पडले. त्या तुकड्यांपासूनच तांदूळ आणि जव या धान्याची उत्पत्ती झाली असे मानले जाते. त्या दिवशी एकादशी तिथी होती. म्हणून असे मानले जाते की एकादशीला तांदळात त्या राक्षसीचा अंश असतो. त्यामुळे एकादशीला भात खाल्ला तर पाप लागते आणि राक्षसी प्रवृत्ती वाढते अशी मान्यता आहे.
दुसरी कथा अशी सांगितली जाते की एकादशीच्या दिवशी पाप पुरुष चंद्रामध्ये वास करतो आणि चंद्राचा थेट संबंध पाण्याशी आणि तांदळाशी आहे. तांदळात पाण्याचे प्रमाण जास्त असते त्यामुळे एकादशीला तांदूळ खाल्ल्याने पाप आपल्या शरीरात प्रवेश करते.
आयुर्वेदानुसार एकादशीला चंद्राचे गुरुत्वाकर्षण जास्त असते. चंद्राचा परिणाम समुद्राच्या भरती ओहोटीवर होतो तसाच आपल्या शरीरातील पाण्यावरही होतो. तांदूळ हा पाणी जास्त शोषून घेणारा पदार्थ आहे. एकादशीला तांदूळ खाल्ल्याने शरीरात पाण्याचे प्रमाण वाढते आणि पचनसंस्थेवर ताण येतो.
एकादशी हा उपवासाचा दिवस आहे. या दिवशी पचनसंस्था थोडी आरामात ठेवावी असे आयुर्वेद सांगतो. भात पचायला जड असतो आणि त्यामुळे आळस येतो. उपवासाचा उद्देश मन शांत आणि सात्विक ठेवणे हा आहे. भात खाल्ल्याने झोप जास्त येते आणि भक्तीत मन लागत नाही. म्हणून एकादशीला हलका आहार घ्यावा असे सांगितले आहे.
एकादशीला तांदूळ, तांदळापासून बनवलेले पदार्थ जसे की डोसा, इडली, भात, खिचडी पूर्णपणे टाळावी. त्याचबरोबर मसूर डाळ आणि जास्त तिखट पदार्थ टाळावे. या दिवशी फळे, दूध, शेंगदाणे, साबुदाणा, वरई, बटाटा, रताळे असे सात्विक पदार्थ खावेत. भरपूर पाणी प्यावे.
एकादशीला उपवास केल्याने शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडतात. मन शांत राहते. भगवान विष्णूची कृपा मिळते आणि पापांपासून मुक्ती मिळते असे मानले जाते. जे लोक पूर्ण उपवास करू शकत नाहीत त्यांनी निदान तांदूळ खाणे तरी टाळावे असे शास्त्रात सांगितले आहे.
म्हणून पुढच्या वेळी एकादशीला चुकूनही भात खाऊ नका. ही फक्त परंपरा नाही तर आपल्या शरीराला आणि मनाला शुद्ध ठेवण्याचा एक उपाय आहे.
डिस्क्लेमर - हा लेख धार्मिक ग्रंथ, पौराणिक कथा आणि आयुर्वेदिक माहितीवर आधारित आहे.