अध्यात्म : महाराष्ट्रातील अष्टविनायक यात्रा ही प्रत्येक गणेश भक्ताच्या आयुष्यातील एक पवित्र यात्रा मानली जाते. या आठ गणपतींमध्ये तिसरा गणपती आहे तो पालीचा बल्लाळेश्वर. हा एकमेव असा गणपती आहे जो भक्ताच्या नावाने ओळखला जातो.
अष्टविनायकातील तिसरे स्थान बल्लाळेश्वर पाली येथील गणपतीचे आहे. हे मंदिर रायगड जिल्ह्यातील सुधागड तालुक्यात पाली गावात आहे. हे मंदिर अष्टविनायकातील एकमेव असे मंदिर आहे जिथे गणपतीने आपल्या भक्ताला दर्शन दिले आणि त्याच्या नावानेच प्रसिद्ध झाला.
पौराणिक कथेनुसार प्राचीन काळी पाली गावात कल्याण शेठ नावाचा एक व्यापारी राहत होता. त्याला बल्लाळ नावाचा मुलगा होता. बल्लाळ लहानपणापासूनच गणपतीचा निस्सीम भक्त होता. तो आपल्या मित्रांसोबत जंगलात जाऊन गणपतीची पूजा करायचा, दगडाची मूर्ती बनवून तिची आराधना करायचा.
एके दिवशी मुलांनी घरी यायला उशीर केला म्हणून गावातील लोकांनी कल्याण शेठकडे तक्रार केली. रागाच्या भरात कल्याण शेठ जंगलात गेला आणि त्याने बल्लाळने बनवलेली गणेशाची मूर्ती फेकून दिली आणि बल्लाळला एका झाडाला बांधून मारहाण करून निघून गेला.
जखमी अवस्थेत बल्लाळने गणपतीचा धावा केला. त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन गणपतीने विप्र रूपात येऊन त्याला सोडवले आणि वर मागायला सांगितला. तेव्हा बल्लाळने मागितले की इथेच कायमचे वास्तव्य करा आणि माझ्या नावाने ओळखले जा. तेव्हापासून गणपती येथे बल्लाळेश्वर म्हणून राहिला अशी कथा आहे. नंतर कल्याण शेठला आपली चूक कळाली आणि त्याने तेथे मंदिर बांधले.
पालीचे बल्लाळेश्वर मंदिर हे लाकडी मंदिर आहे. या मंदिराची रचना वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. मंदिर पूर्णपणे दगडात बांधले असले तरी आतील गाभारा लाकडाचा आहे. मंदिर पूर्वाभिमुख आहे. सकाळच्या सूर्याची किरणे थेट मूर्तीवर पडतात.
गाभाऱ्यातील गणेशाची मूर्ती 3 फूट उंच आहे आणि ती पूर्वाभिमुख आहे. विशेष म्हणजे मूर्तीच्या डोळ्यात हिरे आहेत. गणपतीच्या अंगावर ब्राह्मणाप्रमाणे जानवे आहे. गणपतीच्या पाठीमागे रिद्धी सिद्धीच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या दोन बाजूला दोन तलाव आहेत.
इतर अष्टविनायक मंदिरांप्रमाणे येथे नंदादीप नाही. हे मंदिर अशा ठिकाणी आहे की मंदिराच्या मागे सरसगड किल्ला आहे आणि आजूबाजूला सह्याद्रीच्या डोंगररांगा आहेत.
बल्लाळेश्वर हा नवसाला पावणारा गणपती मानला जातो. येथे येणाऱ्या भक्ताच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात अशी श्रद्धा आहे. अष्टविनायक यात्रेत मोरगाव आणि सिद्धटेक नंतर पालीचे दर्शन घेतले जाते. या गणपतीचे दर्शन घेतल्याने हट्टीपणा, अहंकार दूर होतो आणि भक्तीचा मार्ग मिळतो असे मानले जाते.
मंदिर सकाळी 5.30 वाजता उघडते आणि रात्री 10 वाजता बंद होते. दुपारी 1 ते 2 वाजता मंदिर बंद असते. येथे मोदकाचा नैवेद्य खूप प्रसिद्ध आहे. गणेश जयंती आणि माघी गणेशोत्सव येथे मोठ्या उत्साहात साजरा होतो.
पाली हे पुण्यापासून 110 किलोमीटर अंतरावर आहे. मुंबईपासून 160 किलोमीटर आहे. पुणे गोवा हायवेवरून नागोठणे मार्गे पालीला जाता येते. पुणे आणि मुंबईहून थेट एसटी बस देखील आहेत. जवळचे रेल्वे स्टेशन लोणावळा आहे.
भक्तांसाठी सूचना - मंदिर परिसरात राहण्यासाठी भक्त निवास आहे. जेवणाचीही सोय उपलब्ध आहे.
डिस्क्लेमर - हा लेख धार्मिक मान्यता, पौराणिक कथा आणि उपलब्ध माहितीवर आधारित आहे.