श्रावण विशेष : महाराष्ट्राला तीन ज्योतिर्लिंगांचा मान मिळाला आहे आणि त्यापैकी 12 वे आणि शेवटचे ज्योतिर्लिंग म्हणजे घृष्णेश्वर. हे मंदिर छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील वेरूळ गावात आहे. हे सर्वात छोटे पण अत्यंत जागृत ज्योतिर्लिंग मानले जाते.
शिवपुराणानुसार, देवळगिरी पर्वताजवळ सुधर्मा नावाचा ब्राह्मण आणि त्याची पत्नी सुदेहा राहत होती. त्यांना मूल नव्हते. सुदेहाच्या सांगण्यावरून सुधर्माने तिची बहीण घुष्मा हिच्याशी विवाह केला. घुष्मा ही भगवान शिवाची परम भक्त होती. ती रोज 101 पार्थिव शिवलिंग बनवून त्यांची पूजा करून जवळच्या तलावात विसर्जित करत असे. तिच्या भक्तीमुळे तिला पुत्र प्राप्ती झाली. पण सुदेहाला आपल्या बहिणीचा हेवा वाटला आणि तिने त्या मुलाची हत्या करून त्याचा मृतदेह त्याच तलावात टाकला जिथे घुष्मा शिवलिंग विसर्जित करत असे. घुष्माने नेहमीप्रमाणे पूजा सुरू ठेवली. तिच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन भगवान शिव प्रकट झाले आणि तिचा मुलगा परत जिवंत केला. घुष्माने वर मागितला की आपण येथेच कायमस्वरूपी ज्योतिर्लिंगाच्या रूपात राहावे आणि तिच्या नावाने ओळखले जावे. तेव्हापासून शिव येथे घुष्मेश्वर म्हणजेच घृष्णेश्वर नावाने प्रसिद्ध झाले. तो तलाव आजही शिवालय तलाव म्हणून मंदिराजवळ आहे.
अध्यात्मिक दृष्ट्या येथे शिवलिंगाला स्पर्श करून अभिषेक करता येतो, जी इतर बऱ्याच ज्योतिर्लिंगात परवानगी नसते. महिलांना देखील गर्भगृहापर्यंत प्रवेश दिला जातो पण पारंपारिक वेशात. या मंदिराचा जीर्णोद्धार 18 व्या शतकात पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी केला आहे. हे मंदिर लाल दगडात बांधले असून त्यावर अतिशय सुंदर नक्षीकाम आहे आणि ही दक्षिण भारतीय शैलीची झलक दाखवते. भौगोलिकदृष्ट्या हे मंदिर वेरूळच्या लेण्यांच्या अगदी जवळ आहे, जे युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहे.
पुण्यापासून घृष्णेश्वर मंदिराचे अंतर सुमारे 245 ते 260 किलोमीटर आहे. पुणे - नगर - संभाजीनगर मार्गे 5 ते 6 तासात पोहोचता येते.
बाय रोड - पुण्याहून संभाजीनगरसाठी रोज एसटी आणि प्रायव्हेट बस आहेत. संभाजीनगरहून वेरूळसाठी दर 30 मिनिटाला बस मिळते. स्वतःची कार असेल तर समृद्धी महामार्गाने प्रवास अधिक वेगवान होतो.
बाय ट्रेन - जवळचे मोठे रेल्वे स्टेशन छत्रपती संभाजीनगर आहे, जे मंदिरापासून 30 किमी आहे. पुण्याहून संभाजीनगरसाठी थेट ट्रेन आहेत. स्टेशनवरून टॅक्सी किंवा ऑटोने 45 मिनिटात मंदिर गाठता येते.
बाय एअर - जवळचे विमानतळ छत्रपती संभाजीनगर विमानतळ आहे, जे 35 किमी अंतरावर आहे. तेथून कॅब बुक करता येते.
मंदिराच्या आजूबाजूला 500 रुपयांपासून ते 3000 रुपयांपर्यंत अनेक हॉटेल, लॉज आणि भक्त निवास आहेत. MTDC चे हॉटेल वेरूळ येथे चांगली सुविधा देते. मंदिर ट्रस्टचे भक्त निवास देखील स्वस्तात उपलब्ध आहे. श्रावण महिन्यात आणि महाशिवरात्रीला आधीच बुकिंग करणे गरजेचे आहे.
मंदिर सकाळी 5.30 ते रात्री 9.30 पर्यंत उघडे असते. दुपारी 12 ते 4 पर्यंत गर्भगृह बंद असते. येथे कोणताही VIP पास नाही, सर्वांसाठी दर्शन मोफत आहे. पुरुषांना गर्भगृहात जाताना छातीवर वस्त्र ठेवता येत नाही, उघड्या अंगाने जावे लागते. सकाळची काकड आरती 4 वाजता, मध्यान्ह आरती 12 वाजता आणि संध्याकाळची आरती 7.30 वाजता होते. श्रावण महिन्यात वेळ पहाटे 3 ते रात्री 11 पर्यंत वाढवली जाते.
घृष्णेश्वरला गेल्यावर एकाच दिवसात अनेक ठिकाणे पाहता येतात. मंदिरापासून 1 किमी अंतरावर जगप्रसिद्ध वेरूळ लेणी आहेत. 15 किमी वर दौलताबाद किल्ला, संभाजीनगरमध्ये भद्रा मारुती मंदिर, बिबी का मकबरा, आणि 100 किमी वर शनि शिंगणापूर आणि शिर्डी देखील करता येते. त्यामुळे पुणे - शिर्डी - घृष्णेश्वर - वेरूळ असा 2 दिवसांचा प्लॅन करणे उत्तम राहील.
माहिती स्त्रोत : इंटरनेट