उपवास : हिंदू धर्मात प्रत्येक एकादशीला खूप महत्त्व आहे, पण त्यातही आषाढी एकादशीला अनन्यसाधारण स्थान आहे. यालाच "देवशयनी एकादशी" असेही म्हणतात. या दिवशी भगवान विष्णू 4 महिन्यांसाठी योगनिद्रेत जातात आणि चातुर्मासाला सुरुवात होते. महाराष्ट्रात हा दिवस पंढरपूरच्या वारीसाठी प्रसिद्ध आहे.
मान्यता आहे की या दिवशी उपवास, नामस्मरण आणि दान केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो आणि मोक्ष मिळतो. तसेच शरीर आणि मन शुद्ध होते. शेतकरी वर्गासाठीही हा दिवस महत्त्वाचा कारण पावसाळ्यात पोटाचे विकार टाळण्यासाठी हा उपवास उपयुक्त ठरतो.
1. दशमीच्या रात्रीपासून तयारी
उपवासाच्या आदल्या दिवशी म्हणजे दशमीला रात्री हलके जेवण करा. जमिनीवर झोपा आणि ब्रह्मचर्य पाळा. मनात संकल्प करा की उद्या मी पूर्ण दिवस नामस्मरण करणार आहे.
2. एकादशीच्या दिवशी काय करावे
सकाळी लवकर उठून स्नान करा. स्वच्छ पांढरे किंवा भगवे कपडे घाला. घरातील देवघरात तुळशीसमोर दिवा लावा. दिवसभर "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" किंवा "विठ्ठल विठ्ठल" या नामाचा जप करा. शक्य असल्यास विष्णू सहस्रनाम किंवा हरिपाठ वाचा. पंढरपूरला जाता येत नसेल तर घरीच भजन-कीर्तन करा.
3. आहाराचे नियम
कडक उपवास करणारे लोक दिवसभर फक्त पाणी घेतात.
सात्विक उपवास करणारे लोक फळे, दूध, ताक, शेंगदाणा, राजगिरा, साबुदाणा, बटाटा, रताळे खाऊ शकतात. कांदा, लसूण, गहू, तांदूळ, डाळी आणि मीठ वर्ज्य आहे. सेंधव मीठ चालते. तळले पदार्थ टाळा.
4. काय करू नये
या दिवशी खोटे बोलणे, भांडण करणे, झाडे तोडणे, नखे कापणे आणि केस कापणे टाळावे. जुगार, मद्य आणि मांसाहार पूर्णपणे वर्ज्य आहे. दिवसभर आळस न करता देवाच्या भक्तीत वेळ घालवा.
5. पारणा कधी आणि कसा करावा
उपवासाचे पुण्य मिळवण्यासाठी दुसऱ्या दिवशी म्हणजे द्वादशीला योग्य वेळेत पारणा करणे गरजेचे आहे. सकाळी स्नान करून भगवान विष्णूची पूजा करा. ब्राह्मण किंवा गरजू व्यक्तीला भोजन आणि दान द्या. त्यानंतरच तुम्ही अन्न ग्रहण करा. पारण्याच्या वेळी तुळशीचे पान ठेवून प्रसाद घ्या.
लक्षात ठेवा
उपवास म्हणजे फक्त उपाशी राहणे नाही. तर मन, वाणी आणि शरीराने शुद्ध राहणे आहे. आजारी लोक, लहान मुले, गर्भवती महिला आणि वृद्धांनी डॉक्टरांचा सल्ला घेऊनच उपवास करावा. त्यांनी फळाहार उपवास करणे उत्तम.