देवशयनी एकादशी : आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीला "देवशयनी एकादशी" असे म्हणतात. याच दिवसापासून भगवान विष्णू 4 महिन्यांसाठी योगनिद्रेत जातात आणि "चातुर्मास" सुरू होतो. म्हणूनच या दिवसाला हिंदू धर्मात विशेष महत्त्व आहे. महाराष्ट्रात या दिवशी पंढरपूरची आषाढी वारी भरते आणि लाखो वारकरी "विठ्ठल नामाच्या" गजरात पंढरपूर गाठतात.
पौराणिक कथेनुसार, भगवान विष्णू क्षीरसागरात शेषनागावर शयन करतात. देवशयनी एकादशीच्या दिवशी ते झोपी जातात आणि कार्तिक महिन्यातील प्रबोधिनी एकादशीला जागे होतात. या 4 महिन्यांच्या काळाला चातुर्मास म्हणतात. या काळात कोणतेही शुभ कार्य जसे लग्न, मुंज, गृहप्रवेश केले जात नाहीत. कारण असे मानले जाते की या काळात देव झोपेत असल्याने त्यांची ऊर्जा पृथ्वीवर कमी असते.
दुसरी कथा अशी आहे की या दिवशी भगवान विष्णूंनी राजा बळीला पाताळात पाठवले आणि त्याच्या राज्याचे रक्षण करण्याचे वचन दिले. तेव्हापासून ते 4 महिने पाताळात वास करतात.
आजपासून चातुर्मासाला सुरुवात होते. या 4 महिन्यात साधू-संत एकाच ठिकाणी राहून तप, साधना आणि प्रवचन करतात. आपणही या काळात सात्विक जीवन जगून आत्मशुद्धी करू शकतो.
महाराष्ट्राची ओळख असलेली ही वारी आजच्या दिवशी शिगेला पोहोचते. वारकरी 21 दिवस पायी चालत पंढरपूरला जातात. "ज्ञानोबा माऊली तुकाराम" चा जयघोष संपूर्ण महाराष्ट्रात घुमतो. ही वारी म्हणजे भक्ती आणि एकतेचे प्रतीक आहे.
पावसाळ्याची सुरुवात याच काळात होते. या दिवसात पोटाचे विकार जास्त होतात. म्हणूनच उपवास ठेवून पचनसंस्थेला विश्रांती दिली जाते. उपवास, नामस्मरण आणि दान यामुळे मन शुद्ध होते आणि नकारात्मक ऊर्जा दूर होते.
शास्त्रानुसार देवशयनी एकादशीचे व्रत केल्याने 1000 अश्वमेध यज्ञाचे पुण्य मिळते. सर्व पापांचा नाश होतो आणि व्यक्तीला मोक्षाचा मार्ग मिळतो. तसेच घरात सुख-समृद्धी येते.
1. सकाळी लवकर उठून स्नान करा आणि पिवळे वस्त्र परिधान करा.
2. भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मीची पूजा करा. तुळशीला जल अर्पण करा.
3. दिवसभर उपवास करा. शक्य नसल्यास फळे, दूध, साबुदाणा घेऊ शकता. तांदूळ, गहू, डाळी वर्ज्य आहेत.
4. "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" किंवा "राम कृष्ण हरी" चा जप करा. विष्णू सहस्रनाम, गीता वाचन करा.
5. दान करा. गरजूंना अन्न, वस्त्र किंवा दक्षिणा द्या.
6. रात्री जागरण करून भजन-कीर्तन करा.
दुसऱ्या दिवशी म्हणजे द्वादशीला ब्राह्मण भोजन आणि दान दिल्यानंतर पारणा करावे असे मानले जाते.वास्तव सध्याच्या धकाधकीच्या जीवनात जे शक्य आहे ते मनोभावे करावे !